السيد محمد حسين الطهراني

15

توحيد علمى و عينى در مكاتيب حكمى و عرفانى ( به ضميمه تذييلات) (فارسى)

نام « تذكرة المتّقين » تا به حال دو بار به طبع رسيده است . « 1 » تدريس علّامهء حاج سيّد محمّد حسين طباطبائى تبريزى ، مكاتيب را در حوزهء علميّهء قم چون در اين مكاتيبى كه بين دو عَلمين : حضرت سيّد ، و حضرت شيخ ردّ و بدل شده است ؛ بسيارى از مطالب عاليه و نفيسه آورده شده است ، كه هم حفظ آنها داراى اهميّت است ؛ و هم فهميدن آنها نيز از عظمتى برخوردار است ، زيرا قابل فهم همه نيست ؛ و بلكه علماى وارد در فنّ حكمت و فلسفه الهيّه بايد از آن بهر گيرند ؛ و أرباب شهود و ولايت بايد از آن متمتّع گردند ، فلهذا استاد گرامى ما : حضرت علّامه بى بديل : آية الحقّ و نمونه بارز از عقل و فهم و حكمت و عرفان ، در همان ايّامى كه اين حقير در حوزه مقدّسه علميّه قم - صانها الله عن الحدثان - تحصيل مىكردم ؛ در روزهاى پنجشنبه و جمعه كه تعطيل بود ، براى بعضى از شاگردان خود تدريس مىفرمودند ؛ كه الحقّ درس‌هاى عالى و فراموش نشدنى بود . حضرت علّامه رضوان الله عليه بنا گذاشتند كه آراء و نظريّات خود را مرقوم فرمايند ؛ و در پايان هر مكتوبى آنچه به خاطر مبارك خطور نموده است ، به عنوان تذييلات و محاكمات بنويسند ؛ تا نفع آن عامّ باشد . و للّه الحمد و له الشكر موفّق آمدند تا شش تذييل : سه تا بر مكاتيب حضرت شيخ ، و سه تا بر مكاتيب حضرت سيّد مرقوم نمايند . « 2 »

--> ( 1 ) مرحوم شيخ اسمعيل تائب در اواخر عمر خود در مشهد مقدّس اقامت گزيد ؛ و در آنجا نيز رحلت نمود . درباره ترجمه احوال مرحوم شيخ اسمعيل تائب ، آقاى شيخ محمّد باقر ساعدى أدام اللهُ عمرَه در كتاب « ضميمه تاريخ علماء خراسان » ص 266 ( طبع 1341 شمسى ) - كه أصل كتاب « تاريخ علماء خراسان » از تأليف مرحوم ميرزا عبد الرّحمن مدرّس مىباشد - چنين آورده‌اند : ( ( تائب تبريزى شيخ إسمعيل ، از أفاضل اديبان عصر ، و از مجاوران أرض أقدس رضوى بود . سال 1287 متولّد شده ، و مقدّمات و فنون علميّه را از محاضر أساتيد آموخته ، و مخصوصاً قانون أخلاق را از خدمت شيخ محمّد بهارى كه از شاگردان مرحوم آخوند ملّا حسين‌قلى همدانى بوده آموخته ، و كلمات و مراسلات آن مرحوم را در كتابى به نام « تذكرة المتّقين » گرد آورده و طبع كرده . و سال وفات شيخ بهارى را كه در 7 رمضان 1325 بوده چنين سروده : « واه خزان شد گُلِ بهار محمّد » . و خود علاوه بر آن كتب زيادى به نظم و نثر تأليف كرده ، چنانچه كتابى در ردّ نصارى از او ديدم . و ديوان بزرگى داشت كه هنگامى آن را به من داده مطالعه كرده ، اين رباعى را درباره‌اش گفتم ؛ و آن مرحوم رباعى مزبور را در ظَهر كتاب هُدهد سليمانش كه مطبوع شده آورده : تائب تو سخن فراز و شِكّربيزى * أشعار و نكات را به هم آميزى حافظ كه ز شيراز بود مفخر ما * تو مفخر عالَمىّ و از تبريزى مجملًا در زهد و پارسائى معروف ، و كمتر با اشخاص علاقه پيدا ميكرد . تا به نوشته « سوانح » در آخر روز 17 ربيع الثّانى سال 1374 در سنّ 88 سالگى وفات يافت و در باغ رضوان مدفون شد . آقاى مروّج گويد : مرغ طبعم نمود ( بال ) زنان * گفت : ( تائب برفت رو بجنان ( 1407 ( - ) 33 ( : 1374 - انتهى و در كتاب « مؤلّفين كتب چاپى » ج 1 ، ص 579 ، نوشته خان بابا مُشار موجود در كتابخانه گوهرشاد مطالب زير را آورده است ، و ضمناً عكس آن مرحوم را در همان صفحه إرائه داده است : ( ( ناصر الإسلام شيخ إسمعيل بن حاج حسين تائب ايهامى تبريزىّ شريف حسينى معروف به مسأله گو ( - معاصر ) از شعرا و وعّاظ معاصر است و سالهاست با كمال زهد و درستى در مشهد مقدّس مشغول ترويج دين است . قريب هشتاد سال از سنّ او مىگذرد . ( « خلد برين » ص 252 ) 1 - « تذكرة المتّقين » : ( مكاتيب أخلاقى ) - طهران ، 1329 ق ، سنگى رقعى ، ص 98 . 2 - « ديوان شعر » : ( هدهد سليمان ، مغناطيس القلوب ، آذر دلفروز ، اخگر جگر سوز ، كسروى نامه ) - تبريز ، بى تاريخ ، سربى ، رقعى ، ص 81 + 240 . 3 - « عقائد الإسلام » : شيخ أحمد مقدّس أردبيلى ، ترجمه از تركى - تبريز ، 1322 ق ، سنگى خشتى ، 329 ص ( 2 ) . تذييل سوّم بر مكتوب سوّم حضرت سيّد قدس الله نفسه چون ناتمام مانده بود ، اين حقير ابتداءً آن را تمام نموده و سپس بقيّه تذييلات را كه مجموعاً هشت عدد مىشود ؛ چهار تذييل بر چهار مكتوب حضرت شيخ ( ره ) و چهار تذييل بر چهار مكتوب حضرت سيّد ( ره ) را تحرير نمودم .